Voorstraat 36-40
Van Vliegend Hert tot Gekroonde ‘P’, brouwerij van de rijkste man van Delft
   

Voorstraat 36-40 en de daarachter liggende percelen aan de Drie Akerstraat behoorden tot de laatste in Delft nog functionerende brouwerij, de Gekroonde ‘P’, van de familie Van Berckel. De brouwerij sloot pas in 1922 definitief zijn deuren. De katholieke Van Berckels behoorden in de 18e en 19e eeuw tot de rijkste en meest invloedrijke families van Delft.
Na 1922 bood de voormalige brouwerij onderdak aan achtereenvolgens orgelbouwer en pianohandel Hees & Co, de distilleerderij en drankengroothandel van de firma Hellebrekers en tenslotte de bakkerij Van den Berg (‘Kees bakt het zelf’).

Omstreeks 2000 is het complex, na een periode van leegstand en politiek touwtrekken verbouwd tot 20 woningen, grotendeels met gebruikmaking van de oude bebouwing. Dat initiatief kwam van de antikraakbewoners, Gertjan Doucet en Dennis van den Broek, die daarmee sloopplannen wisten te verijdelen. Een deel van de voormalige brouwerij is sinds 1960 eigendom van de aannemers Gebroeders Mensert, die er onder meer het Mensert Gereedschap Museum hebben gevestigd.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Plattegrond van het huidige complex “de Gekroonde P”.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Impressie van de huidige bebouwing.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Deze P in de gevel aan de Drie Ackerstraat
herinnert aan de brouwerij.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Kort na 1840 liet Hendrik van Berkel het huidige pand
Oude Delft 15-21 bouwen, bij brouwerij De Papegaai.
(Foto Stef Breukel)

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Moutmolen op de Vest bij de Kethelstraat, ook
eigendom van de Van Berkels.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Het huis Vredenoord aan de Vliet, een buitenverblijf
van de Van Berkels. (foto gvbarchitecten)

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Bouwplan voor de uitbreiding van de leg- en gistkelders
van de nieuwe lagerbierbrouwerij de Gekroonde P met
een extra verdieping in 1892. De tekening hangt nu in
het Gereedschappenmuseum dat daarin is gevestigd.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Advertentie van de openbare verkoop van de
brouwerij en bijbehorende woon- en pakhuizen
in de Delftsche Courant van 11 februari 1921.
Zie de hele advertentie in de vergroting.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

In geel een overzicht van de brouwerij en omliggende bezittingen van Hendrik van Berckel.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Er bestaan nog steeds bierviltjes van de Gekroonde P.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

De situatie van de brouwerij de Gekroonde P en omliggende brouwerijen op de Kaart Figuratief van circa 1675, met voor de deur de kranen.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Overzicht van de kerkbestuurders van de Roomsch Katholieke Kerk, onder wie vele Van Berkels.
(Foto collectie Gemeentearchief)

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Prentbriefkaart uit ca 1905 waarop rechts de voorgevel te zien is met poort en luiken voordat de fa. Hees & Co er beneden een winkelruit in aanbracht.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

De voormalige St Hippolytuskerk aan de Voorstraat,
met links de gebouwen van ‘De Gekroonde P’.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Advertentie voor Hees & Co, orgels en piano’s,
in Delftsche Courant 1928.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Aankondiging van een concert in de toonzaal
van Hees & Co, 3 mei 1934.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Hellebrekers genever & likeuren.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw vensterKlik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Hellebrekers Oranjebitter en jeneverfantasie.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

Uithangbord van banketbakkerij Kees vd Berg.

Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster

 

Poort
Vanaf begin 19e eeuw gaven twee grote poortdeuren onder in het pand Voorstraat 38 toegang tot het binnenterrein van de oude brouwerij. De poort is destijds dwars door het bestaande huis heen gebroken. Oorspronkelijk draaiden die zware eikenhouten deuren naar buiten toe open. Met het toenemend gemotoriseerd verkeer op de gracht gaf dat problemen. De deuren werden omgehangen om naar binnen te kunnen draaien. Inmiddels zijn ze verhuisd naar een poort in de Drie Akerstraat die toegang geeft tot de parkeerruimte van de huidige bewoners.
Waarschijnlijk gelijktijdig met het aanbrengen van de poort is de voorgevel van het pand ingrijpend vernieuwd, en sindsdien nog enkele malen aangepast. Zo is de winkelpui beneden bij nr 40 een creatie van orgelbouwer Van Hees uit de jaren ’20 van de vorige eeuw.
In de 17e eeuw stond voor het pand een tweeling-trapgevel, zoals op de Kaart Figuratief van circa 1675 is te zien. Het lijkt ook toen al een zolderkap evenwijdig aan de gracht te hebben gehad, met daarachter twee aparte achterhuizen.

 

Vliegend Hert
Aan het einde van de 16e eeuw heette de brouwerij die toen op deze plek van het huidige Voorstraat 38 en 40 stond Het Vliegend Hert, zo blijkt uit oude koopakten die te vinden zijn onder de losse aanwinsten van het gemeentearchief. In 1587 kocht Jacob Cornelisz Ackersloot de brouwerij en zes jaar later verkocht hij hem weer aan Jacob Sanderssoon Balbiaen. Volgens deze koopakte uit 1593 had het pand toen een uitwendige wenteltrap aan de achterzijde en een plaatsje aan de kant van brouwerij ’t Paert, daarnaast op de hoek van de steeg, dus het huidige Voorstraat 36. Het moet al in de 16e eeuw een groot dubbelpand zijn geweest, hetgeen in die tijd nog niet erg gebruikelijk was. Nog steeds zijn in het pand restanten van dit zestiende-eeuws bouwwerk terug te vinden: in Voorstraat 38 bevindt zich aan de voorzijde nog een purper geverfde moerbalk, beschilderd met wijnranken. De balk is bij de recente renovatie in het zicht gehouden en via de winkelruit vanaf de straat zichtbaar.
De brouwerij was in 1593 belast met een groot aantal renten: onder andere ten behoeve van de Memorie van de Oude Kerk, van het Oude Gasthuis, de Heilige Geest (Weeshuis), de Leprozen van Delft, de weeskinderen van Gerrit Pietersz van Montfoort, en nog enkele particulieren. Die oude rentes (een soort erfpachten) wijzen erop dat die brouwerij een lange voorgeschiedenis moet hebben gehad.

 
Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster
Na 1625 werd Pieter Adriaensz Croeser eigenaar van de brouwerij. Hij liet zich schilderen door Michiel van Mierevelt. Het schilderij hangt in paleis Lanckoronski in Wenen. Het wapen van de familie Croeser.
 
Na de brand
In elk geval vanaf de stadsbrand van 1536 is het zeker dat op deze plek bier gebrouwen werd. In 1578 brouwde hier Jan Beukelsz. Hij huurde de brouwerij van Isaack Lambertsz. Jan was brouwer sinds 1559, maar brouwde toen waarschijnlijk nog niet in deze brouwerij, want in 1561 stond het bedrijf op naam van Gerrit Dircksz, en in 1543 stond hier de ‘huysinge mit die brouwerye’ van Cryntgen Dammasdochter.
Toen in 1600 de belastinggaarder de haardsteden registreerde, droeg de brouwerij van Balbiaen geen naam, althans het register vermeldt hem niet. Als bij de dood van Balbiaen in 1610 de brouwerij flink onder de schulden gebukt blijkt te gaan, wordt hij openbaar verkocht onder de naam De Twee Truwelen. Koper werd Bruijn Harmensz Schinkel, die brouwerij, vermoedelijk mede om commerciële redenen, aan een nieuwe naam hielp. Hij noemde de brouwerij de ‘B’, ook wel ‘Gekroonde B’ (dus niet ‘P’). Onder die naam en eigenaar wordt de brouwerij tussen 1612 en 1625 in diverse notariële akten genoemd.

 

Van B naar P
Vanaf circa 1625 werd de brouwerij eigendom van Pieter Adriaensz Croeser (1594-1677), die van geen verloop in het Delftse bierbrouwen wil weten en de zaken groots aanpakt. Met hem veranderde de naam ook van ‘B’ in ‘P’, cq. ‘Gekroonde P’. De naam komt in deze periode met en zonder kroontje voor. Een van de producten van zijn zaak was Maerts Luyps bier, waarvan de waard in herberg De Steur in Rotterdam twee tonnetjes had gekocht. Helaas was hij er niet tevreden over.

Op 6 januari 1626 huurde hij ook de naastgelegen brouwerij de Ooyevaar van zijn buurman Vranck van der Burch erbij. Iets soortgelijks deed Croeser met zijn buurman ten zuiden, Willem van der Chijs, van brouwerij ’t Paert. Hier sloot de buurman zijn bedrijf en verkocht de bedrijfsgebouwen aan de achterzijde langs de Steffenssteeg, nu Drie Akerstraat, aan Croeser. Zelf bleef Van der Chijs het woonhuis aan de gracht bewonen, zo blijkt uit de verpondingsadministratie. Ook verder kocht Croeser diverse pandjes achter de brouwerij en in de steeg op. Bij de haardstedentelling van 1638 telt het huis en de brouwerij van Croeser 13 stookplaatsen en dat van Willem van der Chijs nog maar 5.
 
Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster
Het gezin van brouwer Martinus van Berckel met zijn eerste vrouw Gijsberta van der Stoop, hun zoontje Bartholomeus en hun dochtertje Johanna. Op moeders schoot een overleden kind in het medaillon, geschilderd ca. 1732 door Thomas van der Wilt. Portret van Bartholomeus van Berckel, schilder onbekend. Martinus van Berckel (1700-1758), geschilderd door Harmannus Serin in 1741.
 
Burgemeester
Het ging Croeser niet alleen zakelijk, maar ook maatschappelijk voor de wind. In 1646 werd hij toegelaten tot het stadsbestuur en werd verschillende malen schepen en tenslotte in de jaren 1663 en 1664 ook burgemeester. Hij is een van de vele Delftenaren met geld die zich lieten portretteren door het atelier van Michiel van Mierevelt. Dat schilderij is inmiddels beland in het paleis Lanckoronski in Wenen.
Na Croeser werd Pieter Isaacksz van Son de nieuwe brouwer. Diens schoonzoon verkocht de brouwerij, ‘geneamt de P’ in 1695 voor 23.000 gulden, inclusief “rosmolen, een paar steeken (waarschijnlijk maatstokken), groot en cleijn brouwgereetschap, tonnen, vaatwerk, sacken, vloten, ketels, gisterijen, handketels, volketels, haerden, stellingen, hollen (houten goten) en draagtonnen”. Bij de koop hoorden ook twee zwarte ruinpaarden, De Boer en Witvoet, een Barlijn (koetsje) en Chaise (open sjees).
 
Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster
Adrianus van Berkel (1751-1812), schilder onbekend Hendrik van Berkel (1783-1862), geschilderd door Cornelis Cels in 1828. Zeer oude, maar echte foto (daguerrotypie) van Hendrik van Berkel, de rijkste man van Delft.
 

Vanaf 1700 de Van Berckels
Na een korte tussenperiode kwam de brouwerij in 1717 definitief in handen van Bartholomeus van Berckel (1665-1724), wiens nazaten nog ruim twee eeuwen het bier lieten schuimen. Mogelijk was hij al langer de geldschieter achter de minder succesvolle Andries de Ruiter, die in 1717 zijn bedrijf op de fles zag gaan. Behalve een geslaagd zakenman was Van Berckel ook een vooraanstaand katholiek. Hij regelde met het stadsbestuur dat de Franciscanen in 1708 toestemming kregen weer een formele parochie in Delft te bemannen. Dat bracht de katholieke zielszorg eindelijk weer op orde, na een lange periode van schuilkerken en Jansenistische ruzies. In de negentiende eeuw zouden zijn nazaten de grote financiers worden achter de bouw van de (inmiddels alweer afgebroken) Hippolytuskerk naast hun huis.

 
Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster Klik op de afbeelding voor een vergroting in een nieuw venster
Het Kadaster noteerde in 1832 deze omvang van het bezit. Voorstraat 36 huidige situatie. Voorstraat 38-40 huidige situatie.
 
Muziekliefhebbers
Bartholomeus stond ook bekend als een muziekliefhebber, die graag zijn partij meezong in het koor van de kerk. Hij kocht ook het resterende woonhuis van de vroegere brouwerij Het Paert op van de predikant Johannes Coster en nam het als eigen woonhuis in gebruik.
Zijn zoon, Martinus (1700–1758), breidde het bedrijf onder meer uit met de branderij De Drie Sonnen op het Oosteinde (zie Oosteinde 139). Hij was daarmee een van de eerste brouwers die bier ook met het steviger vuurwater ging combineren. Hij hield van veel paarden en rijtuigen, en speelde viool. Hij had ook een arrenslee met vensters van Venetiaans glas.
 

Inlijving van de buren
Na de dood van Martinus nam zijn weduwe, Joanna Antonia Houwert, die met vier minderjarige kinderen achterbleef, het roer over. Zij was er verantwoordelijk voor dat in de tweede helft van de 18e eeuw de Gekroonde P uiteindelijk ook de naastgelegen mouterij, brouwerij en branderij Ooyevaar volledig inlijfde. Het bedrijf had al sinds de 17e eeuw als toeleveringsbedrijf voor de Gekroonde P gewerkt, maar tevens af en toe voor de andere buurman, brouwerij de Vis, op de hoek van de Vissteeg. In de loop van de 18e of begin 19e eeuw moet ook de voorgevel van Voorstraat 38 en 40 vrij grondig zijn verbouwd. Waarschijnlijk is toen ook onder in de gevel de poort aangebracht die inmiddels weer is dichtgemaakt.

 

Huiskapel
De oudste zoon van Martinus, Bartholomeus van Berckel, legde in 1733 als klein jongetje de eerste steen van de nieuwe Rooms Katholieke kerk achter het "Marktveld" en werd later priester bij de Jezuïeten. In het familiehuis op de Voorstraat had hij een huiskapel, waar zijn neefjes hem de mis dienden.
Zijn halfbroer, Adrianus (1751-1812), nam de brouwerij voor zijn rekening en stortte zich daarnaast op de politiek. Als katholieke notabele werd hij na de Bataafse omwenteling van 1795 wethouder. Die functie zou de familie sindsdien meerdere generaties blijven vasthouden.

 
Eerste katholieke burgemeester
Vooral zijn zoon Hendrik (1783-1862) zou het op dat punt ver schoppen. Na zijn wethouderschap werd hij van 1840 tot 1848 de eerste katholieke burgermeester van Delft na de Reformatie.
Destijds was dat een opmerkelijke uitverkiezing in deze Oranjestad. Als burgemeester heeft hij bovendien naam gemaakt. Zijn grootste wapenfeit was dat hij de Koninklijke Academie voor civiele ingenieurs (nu TU) naar Delft wist te krijgen. Later werd hij conservatief kamerlid en sleet uiteindelijk zijn laatste dagen als rentenier op een landgoed bij Arnhem. In 1862 werd hij begraven op het nieuwe Rooms Katholieke kerkhof in Delft, onder een groot monument in een kelder tegen de kapel.
 

Rijkste man van Delft
Behalve voor de politiek, had hij ook een groot oog voor zaken. Hij was in de eerste helft van de 19e eeuw onbetwist de rijkste man van Delft. Bij de eerste optekening van het kadaster in 1832 kwam hij ook alszodanig te voorschijn. De waarde van zijn bezit, als grondslag voor belastingheffing, werd op 7500 gulden getaxeerd. Het gemiddeld belastbaar inkomen per eigenaar was toen in Delft ruim 150 gulden.
Zijn bezittingen bestonden niet alleen uit de genoemde brouwerijen en mouterijen en een azijnmakerij achter de voormalige Ooyevaar, maar ook een groot aantal pakhuizen en vrijwel alle woonhuizen op de Verwersdijk achter de brouwerij. Daar lagen ook een eigen kuiperij en een stal en koetshuis.
Ook de restanten van de voormalige brouwerij de Vis, in de Vissteeg, was nu een mouterij geworden van de Van Berckels. Aan de overzijde van de Vissteeg lag een rozijnazijnmakerij. Verder had hij twee branderijen in Delft, De Tweelingen aan het Noordeinde naast de Lutherse Kerk met pakhuizen daarachter, en brouwerij De Papegaai, aan de zuidzijde van Oude Delft/Westvest met daar vlakbij een moutmolen op de Vest bij de Kethelpoort. De branderij op het Oosteinde was in de 18e eeuw al weer van de hand gedaan.

 

Rococo betimmering en goudleer behang
Het huis ‘met de hoge stoep’ aan de Voorstraat heeft de familie bewoond tot 1840. Van de inrichting is de volgende beschrijving te vinden in de familiepapieren: "Het huis was in Empire-stijl ingericht. De zaal, eertijds het schilderkabinet en bibliotheek van Martinus, had een blauw zijden behang met gouden sterren, herinnerend aan het familiewapen; langs het plafond een fries van griffioenen, spiegels met trumeaux tussen de ramen en een deel der familieportretten aan de muren. Daar werden soupers, danspartijen en muziekavonden gehouden. Maar het dagelijks leven speelde zich af op de beneden verdieping. Er was een grote achterkamer, laag van verdieping, onveranderd gelaten in Louis XV stijl met Rococo betimmering, schouw en goud lederen behang. En in de zogenaamde Derde Kamer dronken de ouders thee met de oudste kinderen Henri en Maria, die spelletjes zaten te doen en toch stil moesten zijn, omdat Pappa zat te schrijven. De tuin om het huis werd aangelegd door Zocher, de bekende tuinarchitect, in het Engelse genre van die tijd"...

 

Nieuw huis en buitenplaats
In 1840 liet Hendrik aan de Oude Delft (nummers 15-21), bij De Papegaai, een gigantisch nieuw woonhuis bouwen, naar ontwerp van Pieter Adams. Hij hield er ook kantoor. Architect Adams had in 1826 al de buitenplaats Vredenoord – langs de Vliet in Rijswijk– voor de familie Van Berckel gebouwd. Als tuinhuis hadden ze daar een gotische toren. Dergelijke vreemde bouwsels waar in die tijd populair. Inspiratie werd geput uit bijvoorbeeld G.van Laars ‘Magazijn van tuinsieraaden’. 

 

Zes schepen
Bij zijn overlijden bestond zijn vermogen bovendien nog uit een hoeden- en handschoenenfabriek, meerdere huizen en buitenhuizen, pachtboerderijen (o.a. in de nieuwe Haarlemmermeer), jachtgronden en schepen. Want hij handelde niet alleen in jenever, bier, wijn, boter en haring, maar hij verscheepte die ook zelf, onder andere met zijn brikschip De Harmonie, zijn kofschip Mentor, de hoekerbuisschepen Zorg, Hoop en Vertrouwen en het fregatschip ‘Delft’.

 
Nieuw bier en ijs
De volgende brouwer Van Berckel, Augustinus (1820 –1890), werd eveneens wethouder van Delft. Ook hij woonde in het grote huis aan de Oude Delft aan de voorzijde van De Papegaai. Het oude woonhuis van de familie op de hoek van de Drie Akerstraat liet hij ten behoeve van het bedrijf verbouwen, waarmee het er waarschijnlijk niet fraaier op werd.
In zijn tijd begon de firma voor het eerst ‘lager’-bier te brouwen, dat veel beter houdbaar was. Daarvoor moesten grote bierkelders worden aangelegd, en een brouwtoren. Het betekende aanzienlijke ingrepen op het bedrijfsterrein. Het toen opgerichte bedrijfsgebouw met een imponerende gewelvenconstructie staat nu nog aan de Drie Akerstraat. De eerste steen daarvoor werd in 1882 gelegd door mej. Th. van Berckel. Van het gebouw zijn nog bouwtekeningen uit 1892, toen de firma toestemming kreeg om op de bestaande 'leg en gistkelder' van de bierbrouwerij 'de Gekroonde P' een verdieping te metselen die gedragen wordt door gietijzeren kolommen.
De P liep overigens niet voorop met die overstap naar het moderne ‘lager’-bier. De latere Heinekenbrouwerijen in Amsterdam kwamen daarmee al twintig jaar eerder op de markt. De laatste bierbrouwer en wethouder van de familie Cornelis Josephus van Berckel (1861–1943) richtte in 1897 samen met zijn moeder en vier andere aangetrouwde familieleden een vennootschap op voor de bierbrouwerij en ijsfabriek 'de Gekroonde P'. De vennootschap hield stand tot aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, waarna de familie de brouwerij en bijbehorende gebouwen verkocht. Daarop veranderde de brouwerij in korte tijd nog enkele malen van eigenaar, maar in 1922 was het definitief gedaan met het bedrijf.
 

Orgelbouw, huishoudschool en koekfabriek 
De panden aan de gracht werden in 1929 gekocht door muziekinstrumentenbouwer Hendrik Hees die er zijn werkplaats en showroom inrichtte. In 1912 was al in de Drie Akerstraat op het terrein van de brouwerij een pastorie voor de tegenovergelegen Hippolytuskerk gebouwd.
In de jaren ’30 werd die weer afgebroken en verscheen in 1939 op die plaats, en op van het terrein voormalig Voorstaat 36, de R.K. huishoudschool St Agnes.
De ‘P’ met het kroontje die nu op de gevel is aangebracht staat daar ter herinnering aan de oude brouwerij, die dus nooit van dit gebouw gebruik heeft gemaakt. De oude huishoudschool is inmiddels omgebouwd tot woonappartementen. In 1940 nam de likeurstoker Hellebrekers en Zonen het grootste deel van het gebouw van muziekhandel van Hees over, nadat zij in de meidagen van 1940 uit de binnenstad van Rotterdam waren weggebombardeerd.
Van 1973 tot 1996 zat hier ruim twintig jaar de koek- en banketbakkerij van Kees van den Berg. Een projectontwikkelaar had vervolgens plannen om alles plat te gooien voor de bouw van nieuwe appartementen. Dankzij het initiatief van de antikraakwachten is het niet zo ver gekomen.

 
Gereedschap museum
In 1944 kocht conservenfabrikant Klijs Schipper het perceel aan de Verwersdijk met de 19e-eeuwse brouwerij in Drie Akerstraat. In 1959 verkocht hij dit deel van de voormalige brouwerij aan de Gebroeders Mensert (bedrijf aan de Verwersdijk) die in de bovenverdieping van het gebouw aan de Drie Akerstraat het Mensert Gereedschap Museum inrichtten. Elke eerste zaterdag van de maand is dit museum te bezoeken.
 

Kees van der Wiel

 
nadere informatie over Voorstraat 36-40